به گزارش صنعت ساختمان، طی سالهای اخیر یکی از مهمترین بخشهای صنعتی کشور و از اصلی ترین منابع ارزآوری غیرنفتی بوده است. با این حال، تحولات ماههای اخیر شرایط متفاوتی را برای این صنعت رقم زده است. به نحوی که امروز صنعت فولاد ایران در یکی از حساس ترین مقاطع تاریخ خود قرار گرفته است؛ صنعتی که طی سال های گذشته با وجود تحریم ها توانسته بود جایگاه دهمین تولیدکننده بزرگ فولاد جهان را حفظ کند، اکنون در پی کاهش تولید ناشی از آسیب به زیرساخت های صنعتی، بحران انرژی، اختلال در صادرات و افزایش رقابت جهانی، یک پله سقوط کرده و جایگاه خود را به ویتنام واگذار کرده است.
کیوان جعفری طهرانی، تحلیلگر ارشد صنعت فولاد، معتقد است بازگشت به جایگاه پیشین نه تنها زمان بر خواهد بود، بلکه بدون اصلاح سیاست های صادراتی، توسعه بازارهای جدید و حرکت به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر، امکان پذیر نیست.
سقوط ایران از جمع ۱۰ تولیدکننده برتر فولاد جهان
جعفری طهرانی با اشاره به کاهش ظرفیت تولید فولاد کشور میگوید: حملاتی که به مجموعه های بزرگ فولاد مبارکه و فولاد خوزستان وارد شد، بخشی از ظرفیت تولید کشور را از مدار خارج کرد و همین موضوع در آمارهای جهانی نیز خود را نشان داد. به طوری که ایران که طی چند سال گذشته جایگاه دهمین تولیدکننده فولاد جهان را حفظ کرده بود، اکنون این رتبه را از دست داده و به جایگاه یازدهم سقوط کرده است؛ در حالی که ویتنام توانسته جای ایران را در جمع ۱۰ تولیدکننده بزرگ جهان بگیرد.
این تحلیلگر معتقد است قضاوت درباره عملکرد صنعت فولاد در شرایط فعلی باید با در نظر گرفتن شرایط ویژه کشور انجام شود، زیرا بخشی از کاهش تولید ناشی از خسارت های وارد شده به واحدهای بزرگ فولادی است و تا زمان تکمیل بازسازی این واحدها نمی توان تصویر دقیقی از ظرفیت واقعی صنعت ارائه کرد.
ویتنام؛ رقیبی که سال ها نادیده گرفته شد
جعفری طهرانی در بخش دیگری از سخنان خود، رشد سریع صنعت فولاد ویتنام را یکی از مهمترین تحولات بازار جهانی فولاد می داند؛ موضوعی که به اعتقاد او طی چهار سال گذشته بارها نسبت به آن هشدار داده بود.
به گفته وی، ویتنام تنها چهار سال پیش در رتبه هجدهم تولیدکنندگان فولاد جهان قرار داشت، اما با اجرای طرح های توسعه ای گسترده و بهره برداری از مجتمع های عظیم فولادسازی، به سرعت جایگاه خود را ارتقا داد و اکنون به رتبه دهم جهان رسیده است.
وی تأکید میکند: حتی اگر ظرفیت تولید ایران پس از بازسازی واحدهای آسیب دیده به حالت عادی بازگردد، بازپسگیری جایگاه دهم جهانی چندان آسان نخواهد بود؛ زیرا رقبای منطقه ای و آسیایی با سرعت بالایی در حال افزایش ظرفیت و توسعه بازارهای خود هستند.
به اعتقاد این کارشناس، رقابت در صنعت فولاد دیگر صرفاً رقابت بر سر میزان تولید نیست، بلکه کشورها برای تثبیت جایگاه خود برنامه ریزی بلندمدت انجام داده اند و ایران نیز ناگزیر است متناسب با این تحولات، راهبردهای جدیدی تدوین کند.
جنگ و بحران انرژی؛ دو چالش اصلی فولادسازان
این تحلیلگر ارشد صنعت فولاد مهمترین چالش سال جاری را مجموعه ای از عوامل داخلی و خارجی می داند که همزمان بر تولید و صادرات تأثیر گذاشتهاند. وی نخستین عامل را تبعات جنگ و آسیب های وارد شده به زیرساخت های صنعتی عنوان می کند؛ رخدادی که علاوه بر کاهش تولید، صادرات زنجیره فولاد را نیز با اختلال جدی مواجه کرده است.
در کنار این مسئله، بحران انرژی همچنان یکی از مهمترین مشکلات فولادسازان محسوب می شود. به نحوی که قطع برق در فصل تابستان و محدودیت تأمین گاز در زمستان، طی پنج سال گذشته به یکی از معضلات مزمن صنعت فولاد تبدیل شده و هزینه های تولید را افزایش داده است.
جعفری طهرانی معتقد است: این محدودیت ها موجب شده بسیاری از واحدهای فولادی نتوانند با ظرفیت کامل فعالیت کنند و همین موضوع بر توان رقابتی آنها در بازارهای جهانی اثر منفی گذاشته است.
بازارهای صادراتی بهراحتی باز نمی گردند
به باور این کارشناس، شاید مهمترین آسیب جنگ، از دست رفتن بازارهای صادراتی باشد؛ بازاری که طی سال ها و با صرف هزینه و زمان فراوان برای صنعت فولاد ایران ایجاد شده بود. وی می گوید: توقف یا کاهش صادرات باعث شده مشتریان خارجی برای تأمین نیاز خود به سراغ سایر تولیدکنندگان بروند و طبیعی است که پس از ایجاد روابط تجاری جدید، بازگرداندن این مشتریان بسیار دشوار باشد.
جعفری طهرانی تأکید میکند: تداوم بیثباتی، شامل دوره های متناوب درگیری و آتش بس، اعتماد خریداران خارجی را کاهش داده است. در حالیکه از نگاه مشتریان بین المللی، مهمترین اصل، اطمینان از استمرار عرضه است و هرگونه وقفه در صادرات، آنها را به سمت بازارهای جایگزین سوق می دهد.
به گفته وی، حتی اگر شرایط سیاسی بهبود یابد و محدودیت های بین المللی کاهش پیدا کند، نباید تصور کرد که بازارهای از دست رفته به سرعت در اختیار صادرکنندگان ایرانی قرار خواهند گرفت. به این ترتیب است که وی بر ضرورت تدوین برنامه ای جامع برای بازاریابی بین المللی، شناسایی بازارهای جدید و بازسازی اعتماد مشتریان خارجی تأکید می کند.
سرمایهگذاری جدید؛ ضرورتی که زیر سؤال رفته است
در حالی که طی سال های گذشته توسعه ظرفیت تولید فولاد یکی از سیاست های اصلی کشور بوده، جعفری طهرانی معتقد است شرایط بازار جهانی تغییر کرده و باید نگاه متفاوتی به سرمایهگذاری داشت. به گفته وی، رشد مصرف فولاد در جهان متوقف شده و حتی در برخی کشورها روندی کاهشی پیدا کرده است. بنابراین افزایش صرف ظرفیت تولید، بدون وجود بازار مصرف، توجیه اقتصادی چندانی ندارد.
وی همچنین به کمبود انرژی و دشواریهای صادرات اشاره میکند و میگوید: این عوامل باعث شده سرمایهگذاری در احداث واحدهای جدید فولادسازی دیگر همان جذابیت گذشته را نداشته باشد.
تغییر مسیر جهان به سمت فولادهای با ارزش افزوده بالا
جعفری طهرانی در ادامه با اشاره به تجربه چین، می گوید: مسیر آینده صنعت فولاد جهان، تولید محصولات خاص و با ارزش افزوده بالاتر است.
وی ادامه می دهد: چین به تدریج توسعه پروژه های تولید فولادهای معمولی را متوقف کرده و سرمایه گذاری خود را به سمت فولادهای تخصصی هدایت کرده است؛ محصولاتی که ارزش صادراتی بسیار بیشتری دارند و درآمد بالاتری برای تولیدکنندگان ایجاد می کنند.
این کارشناس صنعت معتقد است: ایران نیز باید به جای تمرکز بر افزایش صرف ظرفیت تولید، بر توسعه فناوری، تولید فولادهای ویژه، محصولات آلیاژی و صنایع پایین دستی تمرکز کند؛ رویکردی که می تواند ضمن افزایش ارز آوری، توان رقابتی کشور را نیز ارتقا دهد.
سیاستگذاری های ناپایدار؛ مانع توسعه صادرات
یکی دیگر از محورهای مورد تأکید این تحلیلگر، نبود ثبات در سیاست گذاری های مرتبط با صنعت فولاد است. به نحوی که وی معتقد است: مشکلات این صنعت با اصلاح یک قانون یا یک تصمیم برطرف نمی شود، زیرا مجموعهای از سیاست های مقطعی و تصمیمات خلق الساعه طی سال های گذشته فضای فعالیت تولیدکنندگان را با ابهام روبهرو کرده است.
به گفته جعفری طهرانی، تغییرات مکرر در مقررات مربوط به بازگشت ارز حاصل از صادرات، تعیین عوارض صادراتی و سایر مقررات تجاری، برنامه ریزی بلندمدت را برای فعالان صنعت دشوار کرده است.
وی همچنین به اعمال تعرفه ها و عوارض وارداتی از سوی برخی کشورهای هدف اشاره می کند و میگوید: ایران به دلیل محدودیت های ناشی از تحریم و ضعف در مذاکرات تجاری بین المللی، نتوانسته از منافع صادرکنندگان خود به شکل مؤثر دفاع کند. به تبع این مسئله موجب شده بخشی از مزیت رقابتی فولاد ایران در بازارهای بین المللی کاهش یابد و فرصت های صادراتی متعددی از دست برود.
آینده فولاد ایران در گرو تغییر رویکرد
بررسی دیدگاههای کیوان جعفری طهرانی نشان می دهد: صنعت فولاد ایران امروز با مجموعه ای از چالش های همزمان روبهروست؛ از کاهش ظرفیت تولید و افت رتبه جهانی گرفته تا بحران انرژی، از دست رفتن بازارهای صادراتی، رقابت شدید کشورهای نوظهور و بی ثباتی سیاست های داخلی. در چنین شرایطی، حفظ جایگاه ایران در بازار جهانی صرفاً با بازسازی واحدهای آسیبدیده امکانپذیر نخواهد بود. بلکه آینده این صنعت به تدوین راهبردی جدید وابسته است؛ راهبردی که در آن توسعه بازارهای صادراتی، ثبات در سیاست گذاری، تقویت دیپلماسی تجاری، سرمایه گذاری در فناوری های نوین و حرکت به سمت تولید فولادهای با ارزش افزوده بالا، جایگزین نگاه صرف به افزایش ظرفیت تولید شود. در غیر این صورت، رقابت فشرده بازیگران جدیدی مانند ویتنام و سایر کشورهای آسیایی میتواند فاصله ایران با جمع تولیدکنندگان برتر فولاد جهان را بیش از گذشته افزایش دهد و بازگشت به جایگاههای پیشین را دشوارتر از همیشه سازد.
